Preek 5e zondag in jaar B. Job 7, 1-7. De vrije wil en het vrije proces.

Bent u al eens in Lissabon geweest? Het is een prachtige stad die de gouden eeuw van Portugal ademt in de tijd van de ontdekkingsreizen. Als u een plattegrond van de stad bekijkt, zal u iets opvallen. Het hart van de stad, het centrum, is niet een gekronkel van Middeleeuwse steegjes, zoals je dat bij een oude stad zou verwachten. Nee, het is een strak plan van rechte wegen en lanen, alsof iemand met een gummetje het centrum heeft uitgeveegd en met een liniaal nieuwe wegen heeft getrokken. Dat heeft een oorzaak en die gaat terug op een aardbeving die plaats vond op 1 november 1755. Als gevolg van de brand die daarop uitbrak, vluchtten vele inwoners naar de kust. Daar verdronken zij als gevolg van een tsunami die op de aardbeving volgde. Deze ramp staat te boek als één van de meest dodelijke aardbevingen in de Europese geschiedenis. Meer dan tienduizend inwoners vonden de dood. 

Een natuurramp op deze schaal had het Westen tot dan toe niet meegemaakt. Men kende wel grote rampen uit de geschiedenisboeken, zoals de uitbarsting van de Vesuvius bij Pompeï. Een ramp op deze schaal kende men niet. Juist vanwege de omvang van deze ramp gingen vele mensen vraagtekens zetten bij de voorzienigheid van God. Het geloof in Gods voorzienigheid was tot dan toe een vanzelfsprekendheid. Men geloofde dat God het leven van iedere mens bestuurde en beschermde, van geboorte tot de dood. Na de ramp van Lissabon stond dit geloof ineens op de helling. Men vroeg zich af hoe een algoede en voorzienige God – een God die louter liefde is en het beste met de mens voorheeft – zoveel onschuldige mensen de dood injagen? 

Velen dachten dat de ramp in Lissabon veroorzaakt werd door God die afrekent met de zondigheid van de mens. Dat is een opvatting die nog steeds bestaat. Hoe vaak hoor je niet na een ramp een of andere priester of dominee die verklaart dat die ramp het gevolg is van de zondige mens, dat God niets ongestraft laat? Ik distantieer mij daar altijd verre van, maar begrijpen doe ik het wel. Waarom? Omdat de Bijbel zelf daar aanleiding toe geeft, met name in het boek Job. We lezen er vandaag uit. Job is een rechtvaardige man die niets verkeerd heeft gedaan, maar die toch grote rampspoed treft. Job ziet dat alsof God met hem afrekent, maar hij heeft geen idee waarom. 

Dat gevoel hebben vele mensen wanneer zij geconfronteerd worden met een ernstige ziekte of andere rampzalige gebeurtenis. “Wat heb ik verkeerd gedaan?”, zeggen zij dan. “Ik ben altijd een goed mens geweest, waaraan heb ik dit verdiend?”. Allemaal begrijpelijke reacties. Dat valt moeilijk te rijmen met een liefdevolle en barmhartige God. Toch heeft het daar alles mee te maken. God is liefde en liefde is wederkerig. Die wederkerigheid vraagt vrijheid, want je kunt liefde niet afdwingen. Het kan wel, maar voor liefde is dat dan? Liefde vraagt vrije wil. Daarom zijn wij Gods vrienden en niet Gods handpoppen. Diezelfde vrije wil kunnen wij ook aanwenden om andere, kwade wegen te gaan. Kwaad en lijden komen voort uit de vrijheid die bij de liefde hoort. 

Ik ga nog een stap verder. Vaak hoor je: hoe kan God kanker bij kinderen toelaten? Wel, dat komt voort uit hetzelfde principe. John Polkinghorne is een anglicaanse priester én theoretisch fysicus. Hij denkt veel na over de relatie tussen geloof en wetenschap. Van hem komt het principe van het vrije proces (free process), analoog aan de vrije wil (free will). God, zo zegt Polkinghorne, heeft zijn schepping ook een “vrije wil” gegeven. Dat noemt hij het vrije proces. God geeft zijn schepping de ruimte, opdat het zich kan ontwikkelen volgens de eigen, innerlijke wetmatigheid. Neem celdeling bij dieren en planten. Die heeft er in de loop van miljoenen jaren toe geleid dat de flora en fauna zeer gevarieerd, mooi en rijk is. Echter, diezelfde celdeling heeft ook geleid tot het ontstaan van kanker. Is celdeling daarmee goed of slecht? Celdeling is een vrij proces dat, vanuit de mens gezien, zowel goede als kwade consequenties heeft. Het schuiven van tektonische platen heeft de aarde gemaakt zoals die is, met prachtige bergen en zeeën. Diezelfde tektoniek veroorzaakt aardbevingen, zoals die in Lissabon. Is tektoniek daarmee goed of slecht? Plaattektoniek is een vrij proces dat, vanuit de mens gezien, zowel goede als kwade consequenties heeft.

God heeft zijn schepping en de mens vrije ruimte gegeven. Dat komt voort uit de liefde die Hij is. Laten wij onze vrije wil ten goede gebruiken, niet voor eigen gewin, maar voor elkaar. De kennis die wij ontwikkelen, komt voort uit het vrije proces van de ontwikkeling van onze rede. Laten we die kennis ten goede inzetten. En het goede is zoals de liefde: vóór de ander, omwille ván de ander. Zo mogen wij bidden dat artsen  en medische wetenschappers medicatie ontwikkelen tegen kinderkanker, dat de wetenschap niet wordt aangewend voor atoombommen, maar voor atoomonderzoek. Rampspoed ontstaat in de ruimte van het vrije proces. Liefde ontstaat in de ruimte van de vrije wil. Laten we het kwade met het goede overwinnen. Door Christus, onze Heer. Amen.

Diaken Franck Baggen

scroll back to top