Preek Zondag van de Heilige Drie-Eenheid 2017: Drie-eenheid en liefde zijn synoniemen

De grote vakantie heb ik er al opzitten. Ik heb altijd een voorkeur voor cultuurvakanties. Zo ben ik dit jaar met mijn vrouw naar Rusland geweest. Sinds de perestrojka heeft dit land mijn interesse. De persoon van Michael Gorbatsjov maakte op mij als jongeman een diepe indruk. Bijzonder is het dan ook om dit land bezocht te hebben. Er is veel veranderd, heb ik de indruk. Van het communisme is nog maar weinig over, behalve wat nostalgie bij een aantal Russen. Moskou is een kosmopolitische stad en veel oude gebouwen worden gerestaureerd en in oude glorie hersteld, waaronder veel kerken. Veel van deze kerken heb ik bezocht en allemaal behoren zij tot de Russisch-Orthodoxe Kerk. Er zijn ook wel andere kerken, maar deze zijn lang niet zo opvallend aanwezig als de orthodoxe kerken met hun uivormige koepels in goud of blauw-met-witte-sterren.

Belangrijk kenmerk van de orthodoxe kerk is het gebruik van iconen. Het altaar bevindt zich achter soms metershoge iconostasen (iconenwanden). Zo’n wand is een preek in zichzelf! Van elke belangrijke heilige is in de kerk een icoon aanwezig en de afgebeelde heilige wordt door de gelovigen geëerd met een kruisteken en een kus. De orthodoxe kerk is een kerk van het verbeelde woord, zoals de protestantse kerk een kerk is van het geschreven woord. De rooms-katholieke kerk neemt wat dat betreft een middenpositie in.

Met de orthodoxe christenen hebben wij gemeen dat ook zij het kruisteken slaan. Het kruisteken in de orthodoxe liturgie is echter iets anders dan bij ons. Het eerste dat opvalt is hoe de hand wordt gevouwen, waarmee het kruisteken wordt gemaakt. De toppen van duim, wijsvinger en middelvinger worden bij elkaar gebracht. Dat symboliseert de drie-eenheid van God als Vader, Zoon en Heilige Geest. De ringvinger en de pink worden in de handpalm naar binnen gebogen. Dat symboliseert de twee naturen van Christus: ten volle God en ten volle mens. Ten tweede is de volgorde waarmee het kruisteken wordt gemaakt verschillend. Wij maken het kruisteken van hoofd naar buik en dan van de linkerschouder naar de rechterschouder. De orthodoxe christenen doen het in spiegelbeeld: van de rechterschouder naar de linkerschouder. Bovendien slaan de orthodoxen het kruisteken van hoofd naar de grond. Ook daar zit een prachtige theologie achter. Ze beginnen bij het hoofd: de Vader. Vervolgens raakt men de grond aan: God is mens geworden in Jezus en Hij heeft onze aardse grond bewandeld. En dan slaat men van rechts naar links. De rechterkant staat voor het goede, het rechtvaardige (zie Mat. 25, 33). Het herinnert ook aan de moordenaar die ter rechterzijde van Jezus werd gekruisigd en zich op het laatste moment bekeert. Bekering is altijd mogelijk! Men eindigt het kruisteken bij de linkerschouder, de slechte of onrechtvaardige kant. Bij ons is dat precies andersom: God heeft de zonde (de linker of slechte zijde) bij ons weggenomen en ons zo door het geloof en uit genade gerechtvaardigd (de rechter of goede zijde).

Wat ook opvalt zijn de vele keren dat men het kruisteken slaat: bij elk gebed driemaal. Al het goede komt in drieën, nietwaar? Men slaat ook het kruisteken nog voordat men een kerk of klooster betreedt. Dat vind ik een mooi gebaar, want een kerk is een aan God gewijde, en dus heilige plek. Dat besef is bij ons wat naar de achtergrond verdwenen. In veel kerken wordt er voor aanvang van de dienst nog naar hartenlust gekletst.

We zeggen zo vaak: God is liefde. Daarmee zeggen we in feite: God is drie-in-één. Liefde is niet iets dat God doet, de ene dag meer of minder dan de andere. Nee, Gods hele wezen of natuur is liefde. En wanneer je spreekt over liefde, dan spreek je over een liefhebber, een geliefde en over de liefde die zij delen. De Vader is de Liefhebber, de Zoon is de Geliefde en de Geest is de Liefde die zij delen. Die drievoudige interactie is bij God één. En in die interactie worden wij opgenomen door zijn verrijzenis en in de kracht van de Heilige Geest. Het hoogfeest van de Heilige Drie-Eenheid is de slotsom van de hoogfeesten van Kerstmis, Pasen en Pinksteren. Als wij het kruisteken slaan, worden wij daar steeds aan herinnert. Dan maakt het niet uit in welke volgorde je dat doet.

De orthodoxe kerk kent een rijke iconencultuur. Dat is mogelijk, omdat wij naar Gods beeld zijn geschapen en Hij naar zijn geschapen mensbeeld aan ons gelijk is geworden en zo beeld met ons is geworden. Een icoon is een spiegel en een doorkijkluik tegelijk. We zien onszelf naar het beeld van God én we zien God naar het beeld van ons. Om het met Augustinus te zeggen: Deus fit homo ut homo fieret Deus = God is mens geworden, opdat de mens God kan worden. Wij zijn geen goden, maar wij zijn vergoddelijkt door de genade van God. Zo wordt de driehoek een piramide, met de mens bovenin; gedragen door de drie-eenheid van Liefhebber, Geliefde en de Liefde die zij delen. Zo wordt ook u, uw naaste en de wederzijdse liefde tussen u en uw naaste gedragen door God. Amen.

Diaken Franck Baggen

scroll back to top